«و أمُرْ اَهْلَکَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها لانَسْئلُکَ رِزقاً نَحْنُ نَرْزُقُک وَ الْعاقِبَة لِلتَّقْوی»
درود و سلام به روح تابناک حضرت امام و همه ی شهیدان راه حق و فضیلت که طلیعه دار تحقق حکومت الهی و دین در ایران اسلامی و زمینه ساز طرح و گسترش اندیشه ی ناب اسلام در جهان معاصر شدند و با آرزوی سلامت، عزت و اقتدار برای مقام معظم رهبری.
هدف از آفرینش انسان رسیدن به تکامل و وصول به مقام قرب الهی است. «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر» و چون طریق قرب با اختیار و آگاهی حاصل شود، خداوند منان هم راه های کمال را نشان داده: «اِنَّا هَدَیْناهُ السَّبیل»، و هم قدرت انتخاب را در اختیار انسان قرار داده که چگونه انتخاب کند: «اِمَّا شاکِراً وَ امَّا کَفُورا» قادر کریم زمینه های پیوند و ارتباط عبد و معبود را با زیباترین الفاظ بیان می فرماید «وَ نَحْنُ أقْرَبُ الَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» خداوند از
رگ گردن به او نزدیکتر است «رَضِیَ اللَّهُ عَنهُ وَ رَضُوا عَنُه» از رضایت و خشنودی متقابل سخن می گوید: «اُذکُرُونی اَذکُرکُم» یاد می کند ما را، اگر یادش کنیم. «اَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب» مایه آرامش دل انسان ذاکر است. در عین حال که رابطه ی انسان با خدا رابطه ی نیازمند با غنی است، رابطه ی عبد است با معبود، اما دعوت به ارتباط و نزدیکی از سوی او صورت می گیرد. هم او است که ما را به این ارتباط صمیمانه ترغیب و تشویق می نماید. جملاتی چون «اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَکُمْ» «فَاذکُرُونی اَذکُرکُم» و «ذکر ربک» و جملات زیبای دیگر همه نشانه ی توجه به هدایت و دستگیری انسان از سوی او است و دعوت به حفظ این ارتباط معنوی بین انسان و خدا، و نماز زیباترین ارتباط بین عاشق و معشوق است.
نماز به عنوان مهم ترین فریضه ی الهی دارای آثار تربیتی، اخلاقی و اجتماعی در نهادها و نظام هایی مثل خانواده و جامعه می باشد. نماز به عنوان یک فریضه مذهبی در کنار سایر فرائض دینی می تواند نقش اساسی در سالم سازی فردی و اجتماعی ایفا کند.
آثار و عملکردهای فریضه ی نماز را می توان در دیدگاه هایی که رویکردهای روان شناختی، جامعه شناختی، حقوقی و سیاسی داشته باشد،بررسی نمود از لحاظ روان شناختی می توان گفت سرشت پاکی که جوهر وجود انسان به آن آراسته است، در صدد رسیدن به کمالات روحی و معنوی است و نقطه اوج رسیدن به این کمالات موقعی است که انسان روح و روان خود را با چیزی که ورای جهان مادی است، زینت بخشد. زیرا امیال مادی و این جهانی هر چند انسان را خشنود می سازد، ولی او را به کمال نمی رساند. اصولاً نیاز به خدا جویی و عبادت به درگاه وی، ریشه در عمق وجود انسان دارد و امروزه روان شناسان و روانکاوان به این باور رسیده اند که با داشتن تکیه گاه معنوی، انسان کمتر دچار بیماری ها و امراض روحی و روانی می گردد. پس نماز عاملی مؤثر در آرامش روانی انسان ها است: «اَلا بِذِکرِاللَّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبِ». از لحاظ جامعه شناختی نماز با اینکه در نهایت، یک پیوند درونی میان انسان و خدا می باشد، ولی دارای برخی کارکردها است که موجبات انسجام اجتماعی و وفاق ملی را پدید می آورد و تجّلی روح مشارکت فکری، فرهنگی را به ویژه در جمعه و جماعات به نمایش می گذارد. نماز دارای آثار تربیتی در جامعه و نهادهای مربوط به آن است و روابط افراد جامعه را جهت دار می سازد. در اندیشه ی قرآنی اولین و اصلی ترین مسؤلیت راهیان طریق انبیاء اقامه ی نماز است: «اَلَّذینَ اِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی اْلاَرْضِ اَقامُوا الصَّلَوةَ». در اجرای این رسالت الهی و گسترش فرهنگ اقامه ی نماز سه عامل مهم خانواده، مدرسه، اجتماع نقش اساسی ایفا می کنند.
نقش خانواده
گسترش فرهنگ اقامه ی نماز را در جامعه، همانند بسیاری از پدیده های اجتماعی دیگر باید از کودکی و از محیط گرم و عاطفی خانواده به عنوان اولین کانون تعلیم و تربیت در شکل گیری شخصیت انسان آغاز کرد زیرا کودکان و نوجوانان در بهترین شرایط برای یادگیری و تربیت قرار دارند و آنچه در این ایام بر صفحه وجودشان نگاشته می شود همچون نقشی بر سنگ، ماندنی و پایدار است. کودکی که در محیط خانه ارتباط معنوی پدر و مادر را با خالق خویش شاهد است، گام های نخستین ارتباط با خدا و کسب هنجارهای نمازگزاری را برداشته است. از این رو است که خداوند کریم تأکید بر صبر و پایداری پیامبر به نماز دارد، آنگاه که از او می خواهد خانواده و اهل بیت خود را برای برپایی نماز دعوت نماید «وَ امُرْ اَهْلَکَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِر عَلَیها». خانواده باید با فضا سازی مناسب، امکان درک و یادگیری ارتباط با خدا را برای فرزندان فراهم نماید و شیرینی عبادت را با رفتارهای معنوی خود در ذائقه فرزند بچشاند و در ایجاد فضای معنوی و مذهبی که فرزندان را ترغیب و تشویق به امور عبادی و نماز می نماید، باید بکوشد. تمسّک به قرآن مجید خانواده را در آشنایی با ویژگی های روان شناختی دوران کودکی و بکارگیری توانایی های کودک و پرهیز از روش های غلط در تربیت مذهبی، موفق می دارد. نماز و اجتماع کارکردی متقابل نسبت به هم دارند؛ افراد جامعه ای که با نماز تطهیر شده اند، جامعه ای بهنجار خواهند داشت. روابط انسان ها بر اساس عدل و ایمان، مودت و تعاون، حق جویی و خدا محوری شکل می گیرد و مدینه ی فاضله ای خواهد شد که انسان ها در طول تاریخ در جست و جوی آن بوده اند؛ آن گونه که در صدر اسلام با دستان پر رحمت پیامبر جامعه ای اسلامی شکل گرفت که دل های انسان های حق طلب را در اقصی نقاط عالم شیفته ی خود کرد. جامعه ای که در آن ارزش ها حاکم شدند و ظلم و تاریکی و جهل از آن زدوده شد. و امّا متقابلاً جامعه نیز کارکردی مؤثر در شکل گیری انسان هایی آرمانی و خداجوی دارد. جامعه ی اسلامی ما نیز چون یک خانواده ی بزرگ می تواند نقش متفاوتی در تربیت دینی و جامعه ای نمازگزار داشته باشد. در صورتی که هر یک از نهادهایی که موجود در جامعه اند اعم از خانه و مدرسه و جامعه نقش مناسب را اختیار کنند و بر اساس نقش خود کارکردی هماهنگ ارائه نمایند، مجموعه جامعه به سوی تعالی و رشد معنوی پیش خواهد رفت و تعارض ها، رفتارهای ناهماهنگ و اِعمال سلیقه های گوناگون در سیاست گذاری کلان فرهنگی کشور تبدیل به وحدت رویه خواهد شد.
نقش مدرسه
از آنجا که کودکان و نوجوانان بیشترین و مناسبترین اوقات خویش را در مدرسه می گذرانند، لذا مأنوس نمودن آنان با این فریضه الهی و ترغیب آنان به نماز نیازمند فراهم آوردن شرایط و امکانات متناسب در مدرسه است. در فرهنگ اسلامی، مدرسه جایگاه تربیت و پایگاه تعلیم است؛ در مدرسه هم باید اخلاق و فضیلت و معنویت را گسترش بخشید و هم علوم و فنون را تعلیم داد. بر اساس این اندیشه، وقتی کودک با فطرت پاک خدادادی وارد مدرسه می شود باید امکان حرکت هماهنگ و همسو و وابسته به یکدیگر را داشته باشد. از یک سو باید روح و روان و جسم او متناسب با نیازهای فردی و اجتماعی پرورش یابد، اصول اخلاقی را باز شناسد و به آنها متخّلق شود، ارزش های اسلامی را محترم شمارد و از آنها پاسداری نماید و برای عبودیت خداوند و زندگی بر مبنای تعالیم الهی در جامعه اسلامی تربیت شود، و از سوی دیگر باید بتواند متناسب با نیاز حال و آینده ی جامعه، معلومات و فنون مورد نیاز را فرا گیرد، با اطلاعات و علوم روز آشنا شود و مهارت های ضروری برای حضور در صحنه ی تولید و سازندگی را کسب کند. تحقق اهداف مذکور و فراهم آوردن زمینه های رشد و شکوفایی استعدادهای کودکان و نوجوانان وابسته به عوامل متعدد از جمله وجود معلم و مربی علاقه مند و دلسوز، برنامه های مناسب و آموزنده، آموزش های سازنده و جذاب، مدیریت آگاه و دقیق و فضای دلپذیر و شاداب می باشد. اگر این عوامل به نحو مطلوب در مدرسه فراهم آید، می توان رشد و بالندگی دانش آموزان را نظاره نمود. در غیر این صورت فرآیند تعلیم و تربیت آسیب دیده و بازده امکانات و منابع به حداقل خواهد رسید. فرزندان انقلاب بهترین دوران زندگی خود را در مدرسه می گذرانند و تربیت مذهبی آنها نیاز به شناخت عمیق و فراهم آوردن امکانات انسانی و فیزیکی مناسب دارد؛ لذا با توجه به سپری کردن دوران کودکی و نوجوانی در مدرسه و تحولات روحی و روانی این دوران، اتخاذ راه کارهای کلیشه ای و تکراری نمی تواند پاسخ به نیازهای هر دوره باشد. توجه به ویژگی ها و نیازهای دانش آموزان در حیطه های مختلف در دوران دبستان و راهنمایی و متوسطه، تدوین اهداف تربیت دینی و نوسازی معنوی مناسب، هر دوره را از اهمیت ویژه ای برخوردار خواهد کرد. امام صادق علیه السلام در توصیه به یارانشان که رسالت تعلیم و تربیت را بر عهده داشتند فرمودند: «عَلَیکُم بِالاَحداثِ» بر شما باد به نسل جوان، آنهایند که هر چه بر آنها عرضه شود فرا می گیرند. از دیدگاه ائمه اطهار نقش جوانان و عنایت به آنها بسیار با اهمیت است و ائمه با توصیه های فراوان نسبت به این قشر تأکید کرده اند. بحث تربیت دینی و جامعه را بر مبنای اعتقادات ارزشی سوق دادن، یک بحث جدی در فرهنگ انقلاب ما است. تربیت دینی برای همه انسان ها و همه گروه ها از زن و مرد و پیر و جوان و کوچک و بزرگ مطرح می باشد و دینداری و زندگی بر محور ایمان یک ضرورت است. ما باید باورهای دینی را در قشر جوان، خصوصاً دانش آموزان رشد دهیم تا فرهنگ دینی و اعتقادی در این قشر تقویت شود. زیرا مزرعه وجود آنها، کشتزار اندیشه ی آنها، در این دوران آماده ی پذیرش فرهنگ فطری است و به همین دلیل مسئولیت آموزش و پرورش بیش از دیگران می شود. آموزش و پرورش نیز باید باب معرفت را به روی دانش آموزان گشوده، میدان مباحثه و تفحص را در جوانان تقویت کند تا خلاّق و خودجوش راه های معرفت را تعقیب کنند.
مدرسه به عنوان مرکز فراگیری مراسم دینی و مذهبی می تواند به عنوان بزرگترین چاره ی انحرافات درون مدرسه ای برای کنترل و درمان نابسامانی های دانش آموزان باشد. تحقیقات و بررسی های انجام شده نشان می دهد مدارسی که اقامه نماز را جدی گرفته اند، اضطراب ها و ناهنجاری ها، ضد ارزش ها و مشکلات اخلاقی کمتری را شاهد بوده اند. به کارگیری شیوه های متنوع در ارائه مفاهیم دینی و کمک طلبیدن از هنر سینما و فن آوری جاذبه و شادابی نسل جوان را در تربیت افزون خواهد کرد. مربیان و اولیای مدارس الگوی رفتار و سرچشمه ی آگاهی و عاطفی دانش آموزان هستند و هر چه این چشمه زلالتر و جوشانتر باشد، نشاط و طراوت و سرسبزی حاصل از آن بیشتر خواهد شد. توجه به منزلت معلم راه را برای جذب انسان های عالم و عامل به آموزش و پرورش می گشاید و چنین معلمینی می توانند چراغی فرا راه انسان های گم گشته باشند و نور ایمان و معرفت را در دل ها روشن نمایند. فضا سازی مناسب و شرایط فیزیکی مدارس در شکل گیری شخصیت دانش آموزان نقش اساسی دارد، فضای آموزشی مناسب باید از زوایای گوناگون پاسخ گوی نیازهای آموزشی و تربیتی دانش آموزان باشد. مدرسه همان گونه که نیاز به کلاس و آزمایشگاه دارد، به نمازخانه و کتابخانه هم نیاز دارد. حاکم شدن فرهنگ اسلامی در معماری مدارس، زمینه را برای توسعه ی معنوی دانش آموزان فراهم می نماید. تقدم اولویت های فرهنگی و مذهبی در طراحی فضاهای آموزشی چهره ی مدارس را دگرگون نموده، بستری مناسب برای نوسازی معنوی فرزندان ایران اسلامی فراهم خواهد آورد.
باور داشتن استعدادهای موجود در کودکان و نوجوانان، در کشوری که یک سوم جمعیت آن را دانش آموزان تشکیل می دهند، ذخیره ای عظیم در انجام هر برنامه تربیتی و آموزشی در اختیار مسئولین کشور، به ویژه آموزش و پرورش قرار می دهد. فراهم آوردن شرایط مناسب برای مشارکت این خیل عظیم، علاوه بر دست یابی به اهداف تربیت دینی، حرکتی درون زا را شکل می دهد و موجب رشد خودباوری در نسل آینده خواهد شد. اگر چه در ترویج و احیای فرهنگ نماز عوامل متعددی نقش آفرین هستند و در عین حال عوامل بی شماری نیز در خنثی سازی و ترویج روحیه ی بی تفاوتی نسبت به این فریضه ی الهی وجود دارد. لذا به امکانات و تسهیلات زیادی برای مقابله نیاز است. اما آموزش و پرورش نیز باید به نحو مطلوب از این فضای ملکوتی برای احیا و ترویج فرهنگ نماز بهره برداری نماید؛ هم در فرهنگ سازی مربوط به این فریضه ی الهی برنامه ریزی و اهتمام کند و هم در فضاسازی، این مهم را مد نظر قرار دهد، به نحوی که با رفع موانع و ایجاد مقتضیات مناسب، زمینه های شکوفایی و تجلی این زیباترین مراتب بندگی در عرصه ی تعلیم و تربیت بیش از پیش به نمایش گذاشته شود. به امید آن روز.ان شاءالله